Was het Erechtheion echt een harem?

Het is een van de meest herhaalde verhalen over de Akropolis. Nadat de Ottomanen Athene hadden ingenomen, zo gaat het verhaal, maakten ze van het Erechtheion, de elegante tempel die wordt bewaakt door de zes Kariatiden, een harem voor de vrouwen van de garnizoenscommandant. Je vindt het in reisgidsen, in teksten van rondleidingen en overal op internet. Er is alleen één probleem. Het bewijs ervoor is opvallend mager.

Het verhaal dat iedereen herhaalt

Generaties lang is het haremverhaal als een vaststaand feit verteld: de tempel van de maagden herschapen tot een plek van afgezonderde vrouwen, een exotische voetnoot bij de klassieke plek. Het wordt zo vaak herhaald dat het vaststaand aanvoelt. Het gebouw werd in de Ottomaanse tijd zeker gebruikt. De Akropolis was een versterkt garnizoen, precies de vesting die de Venetianen in 1687 belegerden, en de bevelhebber woonde op de rots, met het Erechtheion als deel van zijn residentie. De sprong van residentie naar harem is echter waar de problemen beginnen.

Wat het onderzoek werkelijk vond

Een klassiek archeoloog van de Universiteit Utrecht, Janric van Rookhuijzen, ging op zoek naar de bron van het verhaal. Hij spitte de relevante bronnen uit de Ottomaanse tijd door, waaronder Turkse bronnen die nauwelijks waren bestudeerd, en vond geen enkel eigentijds bewijs dat het gebouw een harem was. De vroegste beweringen, liet hij zien, kwamen van twee bezoekers uit de zeventiende eeuw, een Fransman en een Engelsman, die populaire boeken publiceerden waarin ze een harem beschreven, hoewel ze het gebouw blijkbaar nooit vanbinnen hadden gezien, en wier verslagen elkaar zelfs tegenspreken.

Waar de mythe vandaan kwam

Als het niet uit de bronnen kwam, waar dan wel vandaan? Van Rookhuijzen stelt dat de harem voortkwam uit een westerse fascinatie voor de Ottomaanse wereld, dezelfde verbeelding die harems zag als mysterieuze, zinnelijke, geheime plekken. Een verwoeste klassieke tempel die zogenaamd een harem was geworden, was een verhaal dat Europese vooroordelen over de Turken veel meer streelde dan dat het iets werkelijks beschreef.

Waarom een kleine mythe ertoe doet

Dit klinkt misschien als een kleine correctie, maar de verhalen die we vertellen bepalen hoe we met plekken omgaan. Het beeld van de Ottomanen als onverschillige, exotische bezetters hielp rechtvaardigen dat na de Griekse onafhankelijkheid vrijwel de hele Ottomaanse stad op de Akropolis werd weggevaagd, en het kleurde het klimaat waarin Lord Elgin beeldhouwwerk van de plek weghaalde, waaronder een van de Kariatiden zelf. Het verleden goed vertellen hoort bij het eerlijk behandelen ervan, en dat geldt voor de Ottomaanse eeuwen net zo goed als voor de klassieke.

Het Erechtheion in TimeLens

De Akropolis onder Ottomaans bestuur was een echte, bewoonde plek, geen decor voor andermans fantasie. Lang daarvoor werd het Parthenon een moskee en vulde de rots zich met huizen, onderdeel van het verhaal van Ottomaans Athene. In onze reconstructie zie je het Erechtheion als deel van het werkende garnizoensstadje dat het werkelijk was, hersteld op het moment dat het nog in gebruik was.